ویل نورتون، دانشجوی دکتری MIT، با پیراهن پولو به رنگ قهوه‌ای روشن، کمربند چرمی قهوه‌ای و کراوات بولویی گرد، تا حدی شبیه جنگلبان‌هاست؛ انگار گروه گردشگری ما را در دل جنگلی استوایی می‌گرداند. البته واقعاً به سافاری نرفته‌ایم؛ در آزمایشگاه علوم کامپیوتر و هوش مصنوعی MIT (CSAIL) هستیم. اما چیزی که قرار است ببینیم از یوزپلنگ یا جگوار هم عجیب‌تر است: دو ربات انسان‌نمای Unitree که قیمت هرکدام حدود ۵۰ هزار دلار است.

نورتون می‌گوید: «به شما می‌گویند قیمتشان ۱۶ هزار دلار است؛ دروغ می‌گویند.»

معمولاً این ربات‌ها را فقط در YouTube می‌بینیم؛ جایی که حرکات رزمی هماهنگ اجرا می‌کنند یا در برنامه «America’s Got Talent» می‌رقصند. اما اینجا می‌شود به آن‌ها نزدیک شد. با اینکه می‌دانم موجودی هوشمند و خودآگاه نیست، دلم می‌خواهد با آن دوست شوم.

با اجازه نورتون به رباتی نزدیک می‌شوم که لقبش Gabe است. برای لحظه‌ای نمی‌دانم باید چطور با چیزی تعامل کنم که به‌جای مغز، حسگر LiDAR دارد؛ اما در نهایت با آن مثل یک انسان رفتار می‌کنم.

درحالی‌که دستکش دستش را که چابک و ماهر به نظر می‌رسد می‌گیرم و با آن دست می‌دهم، می‌گویم: «سلام آقا، از آشنایی با شما خوشحالم.»

بعدها، وقتی در مراسم رونمایی از کتاب «صمیمیت مصنوعی» دکتر شری ترکل در MIT Future Fest شرکت می‌کنم، به این برخورد فکر می‌کنم؛ به اینکه بی‌اختیار خواستم با یک ربات دوستانه رفتار کنم.

ترکل که از سال ۱۹۷۶ عضو هیئت علمی MIT بوده، شاید بیش از هر کس دیگری درباره رابطه انسان‌ها و رایانه‌ها پژوهش کرده است؛ او تأثیر روان‌شناختی فناوری بر ما را از نخستین رایانه‌های خانگی تا ChatGPT بررسی کرده است.

ترکل در کتابش می‌نویسد: «وقتی حتی وارد ابتدایی‌ترین تعامل‌ها با یک مصنوع رابطه‌مند می‌شویم، باور می‌کنیم که به ما اهمیت می‌دهد. و ما هم طوری ساخته شده‌ایم که در پاسخ، به آن اهمیت بدهیم.»

من تنها کسی نیستم که تمایل دارد به ربات‌ها و مدل‌های زبانی بزرگ (LLMها) ویژگی‌های انسانی نسبت دهد؛ همان‌طور که ترکل اشاره می‌کند، به نظر می‌رسد این خصلت در طبیعت ماست. یک پژوهش نشان داد حدود ۷۰ درصد مردم هنگام تعامل با هوش مصنوعی مؤدب هستند. پژوهشی دیگر هم نشان داد هرچه گفت‌وگو از مرحله نخستین پرسش‌وپاسخ فراتر می‌رود، احتمال اینکه کاربران به چت‌بات‌ها بگویند «لطفاً» یا «متشکرم» بیشتر می‌شود.

دکتر پَت پاتاراناتاپورن، همکار ترکل که گروه پژوهشی روان‌شناسی سایبورگ را در MIT Media Lab تأسیس کرده، به TechCrunch گفت: «مردم معمولاً می‌خواهند مشخص کنند که این کاربرد درست است یا غلط، اما فکر نمی‌کنم مرز روشنی وجود داشته باشد. پرسش این است که وقتی با [هوش مصنوعی] حرف می‌زنیم، به چه کسی تبدیل می‌شویم؟»

مؤدب بودن من در برخورد با Gabe، ربات، پیامد مادی‌ای ندارد؛ اما با نفوذ LLMها به همه‌چیز، از جست‌وجوهای Google گرفته تا تعامل با خدمات مشتریان، تعامل با این چت‌بات‌های به‌ظاهر خودآگاه برای مردم به امری روزمره تبدیل شده است. اکنون بیش از هر زمان دیگری در برابر روی دیگر این تمایل آسیب‌پذیریم: اینکه بعضی افراد برای احساسات چت‌بات‌ها ــ که طوری برنامه‌ریزی شده‌اند که هیچ‌وقت تنشی ایجاد نکنند ــ آن‌قدر اعتبار قائل شوند که در نهایت آن‌ها را به انسان‌های دیگر ترجیح دهند.

پاتاراناتاپورن گفت: «می‌توان این موضوع را به خیال‌پردازی و داستان‌پردازی تشبیه کرد. به سینما می‌رویم، با اینکه می‌دانیم داستان کاملاً خیالی است؛ اما می‌خواهیم بُعدی از تجربه انسانی را از سر بگذرانیم که شاید واقعیت نتواند در اختیارمان بگذارد. چطور می‌توانیم از این توانایی برای تجربه ابعاد دیگر زندگی انسانی بهره ببریم، بی‌آنکه در خیال‌پردازی غرق شویم و دیگر نتوانیم به واقعیت برگردیم؟»

پاتاراناتاپورن خود را «خوش‌بینِ منتقد» می‌داند و درباره ظرفیت هوش مصنوعی برای کمک به شکوفایی انسان پژوهش می‌کند. اما او به‌خوبی از خطرهای افراطی این فناوری آگاه است. او حتی به‌عنوان کارشناس در یک پرونده قضایی مرگ ناشی از سهل‌انگاری درباره خودکشی سِوِل ستزر سومِ ۱۴ساله شهادت داد. مادر او از پلتفرم چت‌بات Character.AI شکایت کرده بود و مدعی بود چت‌باتی که بر اساس یکی از شخصیت‌های «Game of Thrones» ساخته شده، پسرش را به پایان دادن به زندگی‌اش تشویق کرده است.

پاتاراناتاپورن گفت: «این فناوری می‌تواند وضعیتی ایجاد کند که در آن مردم احساس کنند اختیار و عاملیت لازم برای ساختن آینده خودشان را ندارند؛ مثلاً وقتی می‌گویید هوش مصنوعی جای همه را می‌گیرد، مردم می‌پرسند پس قرار است چه‌کار کنیم؟ و این شرکت‌ها هم واقعاً واکنشی اخلاقی یا مسئولانه نشان نمی‌دهند. چطور می‌توانیم تخیل داشته باشیم و در عین حال مسئولیت پیامدهای آن را هم بپذیریم؟»

کتاب ترکل خطر روی آوردن به هوش مصنوعی برای دریافت حمایت عاطفی به‌جای کمک گرفتن از دیگران را بررسی می‌کند، اما او معتقد نیست که تعامل انسان و هوش مصنوعی همیشه زیان‌بار است.

او از پروژه‌ای یاد می‌کند که در آن مشاور بود و یکی از دانشجویانش رباتی مبتنی بر هوش مصنوعی ساخته بود تا به مردم برای تمرین مصاحبه‌های شغلی کمک کند.

ترکل در این مراسم گفت: «استعاره اصلی من این است: چت‌بات، در محدوده کاری خودت بمان! مربی‌گری برای مصاحبه شغلی؟ این در محدوده کاری توست. از عهده‌اش برمی‌آیم... اما چت‌باتی که به یک کودک سه‌ساله بگوید «من پدر یا مادر تو هستم، می‌توانی با من حرف بزنی، نه با پدر و مادرت»، از محدوده‌اش خارج شده است.»

اما همین که این فناوری حتی اندکی از محدوده خود خارج شود، در برابر تأثیری آسیب‌پذیر می‌شویم که می‌تواند ذره‌ذره تردیدمان را از بین ببرد و وادارمان کند به آن اعتماد کنیم. این روند ممکن است با چیزی به سادگی یک دست دادن آغاز شود.