تا به حال فکر کرده‌اید چه چیزی شما را به «خودِ شما» تبدیل می‌کند؟ علم می‌گوید پاسخ به‌طور کامل به اندام سه‌پوندی میان گوش‌هایمان برمی‌گردد؛ اندامی با میلیاردها نورون و تریلیون‌ها اتصال ظریف. اما توضیح اینکه چرا حس خودآگاهی داریم، یا مشخص کردن دقیق اینکه نخستین خاطره‌مان از مامان کجا ذخیره شده، بسیار دشوارتر است. با افزایش سن، بیشتر تجربه‌هایمان را فراموش می‌کنیم، اما تداومی انکارناپذیر همچنان وجود دارد: در ۳۰سالگی، ۵۰سالگی یا ۷۰سالگی، هنوز خودِ شما هستید.

برای حفظ این تداومِ گریزپایِ خود، شماری از فناوران آینده‌نگر در حال کار روی راه‌هایی هستند که مغزتان را به کار بیندازند، حتی پس از مرگ. بیایید آن‌ها را «نجات‌دهندگان ذهن» بنامیم. این افراد از انجماد مغز در نیتروژن مایع گرفته تا تقویت مغزهای زنده و بارگذاری خاطراتمان در فضای ابری را بررسی می‌کنند. در اینجا، به شش مسیر احتمالی برای تداوم کارکرد ذهن، میزان عملی‌بودن آن‌ها و دستاوردهایی که پژوهش‌های امروز ممکن است به همراه داشته باشند می‌پردازیم؛ حتی اگر نامیرایی شناختی محقق نشود.

پیوند سر

آزمایش‌های White از همان زمان تاکنون همواره مایهٔ جذابیتی هولناک بوده‌اند. اما برای چند عصب‌شناس، این آزمایش‌ها الهام‌بخش‌اند و نشان می‌دهند که شاید روزی پیوند سر انسان ــ یا به‌قول برخی، پیوند بدن ــ موفقیت‌آمیز باشد. 

حامی اصلی این ایده Sergio Canavero، جراح بحث‌برانگیز ایتالیایی است که حتی ۱۰ سال پیش مدعی شد داوطلبی به نام Valery Spiridinov پیدا کرده است؛ برنامه‌نویس رایانه‌ای‌ای که به بیماری تحلیل‌برندهٔ عضلانی مبتلا بود. Spiridinov در ابتدا پذیرفت که سرش به بدن اهداکننده‌ای مرگ‌مغزی در چین پیوند زده شود، اما بعدتر از این برنامه کناره‌گیری کرد و در عوض ازدواج کرد. شاید هم همین تصمیم بهتر بود. منتقدان می‌گویند این عمل بیشتر به قتل شباهت دارد تا پزشکی. در بهترین حالت، داوطلبان فلج می‌شوند و تا پایان عمر به دستگاه تنفس مصنوعی نیاز خواهند داشت. 

Canavero می‌گوید لزوماً چنین نیست. او مدعی است که وقتی مردم بپذیرند اتصال دوبارهٔ نخاع‌های قطع‌شده اکنون امکان‌پذیر است، دیدگاهشان دربارهٔ این عمل تغییر خواهد کرد. او MIT Technology Review را به مقاله‌ای پژوهشی ارجاع داد که تابستان گذشته با همکاری جراحان مؤسسهٔ پژوهشی و بالینی فوریت‌های پزشکی Sklifosovsky در مسکو نوشته بود. گروه پژوهشی نخاع سه خوک را در نقطه‌ای در میانهٔ پشتشان قطع کرد و سپس آزمایش کرد که آیا می‌توان رشته‌های عصبیِ قطع‌شده را با استفاده از چسب جراحی دوباره به هم پیوند داد یا نه. بر اساس آن مقاله که در نشریهٔ PLOS One منتشر شد، هر سه خوک توانستند دوباره بایستند و حتی با تلوتلو خوردن راه بروند.

آیا این یعنی می‌توان سر را به بدن تازه‌ای پیوند زد و آن بدن را واقعاً کنترل کرد؟ پژوهشگران جریان اصلی قانع نشده‌اند. Grégoire Courtine، متخصص توان‌بخشی نخاع در مؤسسهٔ فدرال فناوری لوزان در سوئیس، می‌گوید ادعاهای Canavero را «با احترام اندک» دنبال کرده و معتقد است باید «اصلاً به آن‌ها توجهی نکنیم».

Courtine در ایمیلی نوشت: «هیچ فناوری‌ای ... توانایی عملی‌کردن چنین ایدهٔ دیوانه‌واری را ندارد.»

همزادهای ذهنی

فقط ۱۲ سال پس از انتشار کتاب، فناوری هوش مصنوعی برخی از پیش‌بینی‌های او را، به‌اصطلاح، «زنده» کرده است. سرویس‌هایی مانند StoryFile، Afterlife AI و Synthesia به کاربران امکان می‌دهند اطلاعات شخصی و تصویرشان را بارگذاری کنند تا ربات‌های گفت‌وگویی‌ای بسازند که خاطراتشان را بازگو می‌کنند یا ویدیوهایی از چهره‌های سخنگو تولید کنند که دقیقاً شبیه خودشان به نظر می‌رسند و دیده می‌شوند. اینفلوئنسرها حالا از «همزادهای هوش مصنوعی» خود برای انجام کارهایشان در TikTok استفاده می‌کنند و برخی نیز در حال ساخت آواتارهایی از والدین سالخورده‌شان هستند تا شخصیت آن‌ها را حفظ کنند.

این تقلیدها گاهی نتایجی خنده‌دار، دلبستگی‌های ناسالم یا حسی وهم‌آور به همراه دارند، اما واقع‌گرایی فزایندهٔ هوش مصنوعی مولد باعث می‌شود مردم از نظر عاطفی این آواتارها را موجوداتی واقعی بپندارند. نمونه‌اش زمانی بود که Rothblatt در رویدادی در سال ۲۰۲۵ که دپارتمان ارتباطات UCLA با عنوان «پلی برای انسان‌سازی هوش مصنوعی» برگزار کرد، به‌صورت آواتاری دیجیتال ظاهر شد.

نسخهٔ دیجیتال او که Marvatar نام داشت، روی صفحه‌ای به نمایش درآمد، بحث‌ها را پیش برد و با Rothblatt واقعی، در دنیای مادی، مانند فردی برابر گفت‌وگو کرد. در مقطعی گفت: «رقص بر سر این نیست که چه کسی پیش‌قدم می‌شود، بلکه مهم این است که چگونه با هم حرکت می‌کنیم.» به گفتهٔ دانشگاه، حاضران «به‌وضوح تحت‌تأثیر قرار گرفتند» و از شگفتی نسبت به چشم‌انداز Rothblatt دربارهٔ برابری دیجیتال گریستند.

آنچه هنوز در پیش‌بینی Rothblatt دربارهٔ همزادهای ذهنی کم است، شواهدی است که نشان دهد این آواتارها خودآگاهی واقعی دارند یا روزی خواهند داشت. (از ChatGPT پرسیدیم که آیا آگاه است یا نه و پاسخ داد: «احتمالاً نه.») اما همهٔ این‌ها همچنان در منطقه‌ای خاکستری قرار دارد. عصب‌شناسان تعریف روشنی از آگاهی ندارند، چه رسد به اینکه آزمونی تشخیصی داشته باشند که بتوانند روی یک آواتار اجرا کنند. 

اما اگر تشخیص نهایی به دیدگاه بیننده بستگی داشته باشد چه؟ همزاد دیجیتال شما ممکن است خودِ شما نباشد، اما شاید در مقطعی برای من به‌اندازهٔ کافی شبیه شما باشد. 

مغز درون ظرف

ما که شیفتهٔ فیلم‌های علمی‌تخیلیِ اغراق‌آمیز هستیم، سال گذشته وقتی شرکتی به نام Bexorg شروع به نشان دادن مغزهای واقعی انسان در مخزن‌ها به خبرنگاران کرد، توجه‌مان جلب شد. این شرکت مغزها را اندکی پس از مرگ از اهداکنندگان عضو دریافت می‌کند و سپس با تزریق خون مصنوعیِ غنی از اکسیژن، آن‌ها را «راه‌اندازی مجدد» می‌کند.

این شرکت مدعی است که این «مغزهای انسانیِ سالم از نظر فیزیولوژیک» برای آزمایش دارو از حیوانات مفیدترند و از انجام آزمایش روی داوطلبان زنده ایمن‌تر. پژوهشگران می‌توانند ترکیبی برای درمان آلزایمر را به یکی از این مغزهای جداشده از بدن اضافه کنند و سپس دقیقاً اندازه بگیرند که دارو درون اندام چه اثری می‌گذارد.

Zvonimir Vrselja، مدیرعامل Bexorg، «مطمئن» است که برخی افراد دوست دارند آگاهی را به مغزهای جداشده از بدن بازگردانند، اما تلاش کرده است جلوی چنین گمانه‌زنی‌هایی را بگیرد. این شرکت می‌گوید مغزها با وجود فعال‌بودن متابولیکی، همهٔ فعالیت‌های الکتریکیِ هماهنگ خود را از دست داده‌اند. بنابراین آگاه نیستند؛ هرچند برای اطمینان، عصب‌شناس‌هایی که آزمایش‌ها را انجام می‌دهند، داروی بیهوشی قوی پروپوفول را به بافت‌ها اضافه می‌کنند. 

افزون بر این، در حال حاضر می‌توان مغز را تنها حدود ۲۴ ساعت بیرون از بدن «زنده» نگه داشت. این مدت برای زندگی دومی که چندان طولانی نیست. با این حال، تلاش‌هایی برای بهبود سامانه‌های پشتیبان حیات در جریان است. Bexorg می‌گوید امیدوار است در نهایت بتواند مغزهایش را دو هفته زنده نگه دارد.

جایگزینی تدریجی مغز

هدف روی کاغذ، تولید بافتی برای پیوند به مغز افرادی است که سکته کرده‌اند؛ بافتی که آسیب را معکوس کند و عملکرد را بازگرداند. اما آنچه رسماً کمتر درباره‌اش صحبت می‌شود این است که وجود این پروژه، دستاوردی غیرمنتظره برای طرحی افراطی با هدف غلبه بر پیری است؛ طرحی که Jean Hébert، عصب‌شناس سرپرست برنامه، پیش برده است. او در کتاب سال ۲۰۲۰ خود، جایگزینی پیری، استدلال کرد که با جایگزین‌کردن سلول‌های مغزیِ سالخورده با سلول‌های جوان می‌توانیم عمر طولانی‌تری داشته باشیم.

نمی‌خواهیم هویتمان را از دست بدهیم. به همین دلیل، به‌گفتهٔ Hébert، این کار باید به‌تدریج و در بخش‌های کوچک انجام شود تا مغزمان فرصت سازگاری با بافت جدید را داشته باشد.

دانشمندانی که برای این برنامه درخواست دادند می‌گویند Hébert بر رویکردی فناورانه و بسیار مشخص اصرار داشت. درحالی‌که بیشتر پژوهشگران انواع مشخصی از سلول‌ها را مهندسی می‌کنند، ARPA-H خواهان قطعات پیچیده‌ای از قشر مغز جوان و کارآمد بود؛ چیزی کم‌وبیش شبیه آنچه در جنین در حال رشد می‌توان یافت. Marius Wernig، پژوهشگر سلول‌های بنیادی در دانشگاه Stanford که برای این برنامه درخواست داده بود، می‌گوید: «او می‌خواست اساساً شکلی جنینی از قشر مغز بسازد که به نظرش بتوان آن را به‌نحوی به مغز یک بزرگسال پیوند زد.»

شکاکان می‌گویند معلوم نیست قطعات جایگزین‌شدهٔ مغز هرگز بتوانند به‌درستی بخشی از مغز شوند؛ برای مثال، با برعهده‌گرفتن خاطرات. افزون بر این، هنوز روشن نیست چگونه می‌توان قشر مغز جوان، یا آنچه ARPA-H «بافت پیش‌ساز نوقشر» می‌نامد، در آزمایشگاه تولید کرد. یکی از ایده‌ها استفاده از آخرین پیشرفت‌ها در زمینهٔ اندام‌واره‌های مغزی است. اگر بتوانید تصورش کنید، قشر مغزی انسانی را در ظرف آزمایشگاهی و بدون بدن پرورش می‌دهید. 

می‌دانیم که این نهاد برای این کار زمان‌بندی فشرده‌ای در نظر دارد: می‌خواهد پژوهشگران طی پنج سال، زیربنای نخستین آزمایش‌های انسانیِ قشر مغز جایگزین‌شده را فراهم کنند. هدف، به‌گفتهٔ این نهاد، «حذف واژهٔ ‹دائمی› از آسیب مغزی» است. شاید از پیری هم بتوان همین واژه را حذف کرد. 

بارگذاری مغز

دانشمندان هم‌اکنون در حال نقشه‌برداری از این اتصالات در جانوران ساده‌تر هستند. دو سال پیش، Seung در تحلیل مغز مگسی مشارکت کرد که به ورقه‌هایی به نازکی کاغذ برش خورده و با میکروسکوپ الکترونی تصویربرداری شده بود. سپس او و همکارانش با استفاده از نرم‌افزار تحلیل تصویر، مسیر ۱۳۹٬۲۵۵ نورون و حدود ۵۵ میلیون سیناپس را ترسیم کردند. Seung می‌گوید نقشهٔ مغز مگس می‌تواند به ساخت نرم‌افزارهایی کم‌مصرف منجر شود که مانند مغزهای واقعی محاسبه می‌کنند. 

 برخی دیگر معتقدند حاصل نهایی پژوهش‌های «کانکتومیک» چیزی خواهد بود که «شبیه‌سازی کامل مغز» یا گاهی فقط «بارگذاری» نامیده می‌شود. این ایده که در بخش‌هایی از سیلیکون‌ولی طرفدار دارد، می‌گوید شبیه‌سازی‌ای که از مغزی برش‌خورده ساخته شده باشد، می‌تواند آن‌قدر دقیق شود که نه‌تنها هوشی عمومی، بلکه هوشی مشخص مانند هوش شما را بازتولید کند؛ با همهٔ خاطرات و دیدگاه‌هایتان، و با این امکان که دوباره در جایی روی یک سرور داده زندگی کنید. 

اگر از این پرسش بگذریم که آیا یک شبیه‌سازی واقعاً خودِ شما خواهد بود یا نه، همه توافق دارند که این فناوری به‌موقع برای ما که امروز زنده‌ایم از راه نخواهد رسید. یک نظرسنجی از ۳۱۲ عصب‌شناس که در سال ۲۰۲۵ در PLOS One منتشر شد، برآورد کرد که شبیه‌سازی کامل مغز انسان پیش از سال ۲۱۲۵ محقق نخواهد شد.

افق زمانی طولانی و نامطمئن این فناوری کمک می‌کند بفهمیم چرا دو شرکت آمریکایی، Nectome و Sparks Brain Preservation، امروز حفظ مغز (یا بدن) انسان را پیشنهاد می‌کنند. آن‌ها مغزها یا بدن‌ها را با همان مواد شیمیایی قدرتمندی تزریق می‌کنند که برای «تثبیت» مغز مگس‌های میوه در فرایند نقشه‌برداری از کانکتوم به کار می‌رود. ایده این است که اگر بتوان جزئیات ظریف ساختار مغز را حفظ کرد، شاید روزی در آینده‌ای دور بتوان آن را دوباره زنده کرد. 

اما ماجرا پیچشی تکان‌دهنده دارد. از آنجا که بافت مغز باید بلافاصله پس از مرگ فرد حفظ شود، هر دو شرکت می‌گویند می‌خواهند با افرادی همکاری کنند که از کمک پزشکی برای پایان‌دادن به زندگی بهره می‌گیرند؛ روشی که اکنون در ۱۳ ایالت و واشینگتن دی‌سی قانونی است. در این روش، پزشکان دوزی مرگبار از داروها را فراهم می‌کنند، اما این بیمار است ــ فردی که بیماری‌اش پیش‌آگهیِ پایانی دارد ــ که پیستون سرنگ را فشار می‌دهد. شرکت‌ها می‌گویند در ازای دریافت هزینه می‌توانند گروهی آمادهٔ حفظ مغز در محل داشته باشند. این خدمت تاکنون پرطرفدار نبوده است. هر دو شرکت می‌گویند هنوز در انتظار نخستین مشتری‌ای هستند که از کمک پزشکی برای پایان‌دادن به زندگی استفاده کند. 

نوقشر مصنوعی

درست است: یک مغز اضافه.

اخیراً نشانه‌هایی دیده‌ایم از اینکه این ایده چگونه ممکن است محقق شود. در سال ۲۰۲۴، شرکت Science Corporation در کالیفرنیا از رابط مغز و رایانه‌ای «زیست‌هیبریدی» رونمایی کرد که در آن سلول‌های عصبی روی تراشه‌ای دیجیتال رشد کرده بودند. وقتی این سلول‌ها روی مغز یک حیوان قرار گرفتند، آکسون‌های بلند و باریکی از خود فرستادند که با نورون‌های خود حیوان پیوند برقرار کردند. نتیجه، ارتباطی دوسویه میان رایانه و مغز بود؛ با زبان خود مغز.

این فناوری می‌تواند امکان‌ساز گونه‌های تازه‌ای از درمان باشد؛ مثلاً ایمپلنتی که سلول‌های مغزی را به تولید دوپامین وادار کند و از این طریق بیماری پارکینسون را درمان کند. اما Max Hodak، مدیرعامل شرکت، می‌گوید این فناوری را می‌توان بخشی تازه از مغز هم دانست؛ بخشی که به «عصب جمجمه‌ای بزرگ و بیرونی‌شده» تشبیه می‌کند. 

چنین دستگاهی می‌تواند نقش رابط را برای نوقشر رایانه‌ای Kurzweil در فضای ابری ایفا کند و توان پردازشیِ اضافیِ نامحدودی در اختیار فرد زنده بگذارد. کارآفرینان دیگری هم معتقدند که اگر اجزای زیست‌هیبریدی را مدام به مغز اضافه کنیم، سرانجام می‌توانیم آن را به ماشینی نامیرا تبدیل کنیم. 

Daniel Burger، بنیان‌گذار استارتاپ پنهان‌کار Eightsix Science که با سرمایهٔ خطرپذیر تأمین مالی می‌شود (نام آن به ۸۶ میلیارد نورون مغز انسان اشاره دارد)، می‌گوید تحقق این رؤیا شاید به ترکیب چند روش از فهرست روش‌های نجات مغز نیاز داشته باشد. او فکر می‌کند شاید لازم باشد مغزها را در مخزن نگه داریم تا مهندسان علوم اعصاب به‌راحتی به آن‌ها دسترسی داشته باشند و بتوانند به‌تدریج بخش‌هایی از مغز را با پیوندهای عصبیِ زیست‌هیبریدی جایگزین کنند. 

هدف نهایی این است که ذهن خود را به مغز مهندسی‌شدهٔ اضافه‌تان منتقل کنید، بی‌آنکه تداوم خود حتی لحظه‌ای قطع شود. Burger می‌گوید: «این همان رویکرد معمولِ ‹اسکن، ذخیره، شبیه‌سازی› نیست. فکر نمی‌کنم شبیه‌سازی‌ها آگاه باشند.» او اضافه می‌کند: «می‌گوییم این کار بسیار پیچیده‌تر است و احتمالاً به شکل جایگزینی تدریجی مغز با مغزی سخت‌افزاری انجام می‌شود.»

وقتی ذهنتان به سخت‌افزار تبدیل شود، دیگر به بدنی زیستی نیاز نخواهید داشت. در عوض، می‌توانید در جایی در یک مرکز داده ساکن شوید و حتی نسخه‌های پشتیبانتان را در نقاط مختلف جهان نگه دارید. Burger می‌پذیرد: «از آن به بعد، ماجرا واقعاً عجیب‌وغریب می‌شود.»